Tekst: Wenancjusz Ochmann
Koncert wieńczący warsztaty, archiwum Fundacji ARTeria
„To było spotkanie dwóch światów. I muzycznie i kulturowo.Taki był też pomysł na warsztaty zorganizowane wspólnie przez młodych muzyków z Mädchenchor der Sing-Akademie zu Berlin oraz z Prywatnej Szkoły Muzycznej VENOS STUDIO w Zabrzu.
Było dużo śmiechu, ciekawości i pytań >>Jak jest w Berlinie?<<, >>Co Ci się podoba w Zabrzu?<<, >>Co jest typowym daniem kuchni śląskiej?<< czy >>Jakiej muzyki słuchasz?<<. Wspólne warsztaty, rozmowy, przygotowywanie koncertu i występ stały się okazją do wymiany kulturowej – odkrycia różnic, ale też docenienia tego, co nas łączy.
Zastanawiając się nad pomysłem na ten artykuł, przypomniałem sobie to nie tylko muzyczne spotkanie…”
Żyjemy w kulturze. Dosłownie. Kultura wpływa bezpośrednio na nasz zestaw wartości, norm, przekonań i wzorców zachowania. Na to jak się witamy, co jemy, jak się ubieramy. Na styl komunikacji czy sposób wyrażania emocji. Kultura kształtuje sposób postrzegania świata, podejście do autorytetów czy relacje społeczne (Hofstede, 2011), a różnice te stają się szczególnie widoczne w sytuacjach współpracy z osobami z różnych środowisk kulturowych.
W świecie coraz silniej zglobalizowanym, połączonym przez mobilność i cyfrową komunikację spotkania między osobami z różnych kultur stają się codziennością, a różnice w sposobie komunikacji, wartościach czy zwyczajach mogą prowadzić do nieporozumień. W debacie publicznej często pojawia się przekonanie, że różnice kulturowe same w sobie są źródłem napięć i prowadzą do konfliktów a INNY jest zagrożeniem. Jednak badania z zakresu komunikacji międzykulturowej pokazują, że problem zwykle nie wynika z samych różnic, lecz nieporozumień komunikacyjnych i stereotypów, a więc polega na braku kompetencji potrzebnych do ich rozumienia i interpretowania. Różne style komunikacji, sposoby wyrażania opinii czy podejście do czasu mogą prowadzić do błędnych interpretacji zachowań innych osób (Berry, 2002; Hofstede, 2011).
Komunikacja międzykulturowa i jej praktyczne zastosowanie czyli mediacja dotyczą właśnie takich interakcji, a więc sytuacji, w których osoby pochodzące z różnych kontekstów kulturowych próbują osiągnąć wspólne cele i zrozumieć się nawzajem. W tym procesie kluczową rolę odgrywa tzw. kompetencja międzykulturowa, którą możemy zdefiniować jako zdolność do skutecznej i pełnej szacunku współpracy z osobami z innych kultur: wiedzę o różnicach kulturowych, otwartość na inne perspektywy oraz umiejętności komunikacyjne, takie jak aktywne słuchanie i interpretowanie zachowań w kontekście kulturowym.
Na przykład: w niektórych kulturach ceniona jest komunikacja bezpośrednia, w której opinie wyraża się jasno i otwarcie. W innych ważniejsza jest komunikacja pośrednia, która unika bezpośredniej krytyki i konfrontacji. Gdy osoby o tak różnych stylach komunikacyjnych pracują razem może się okazać, że jedna z nich uzna drugą za zbyt krytyczną, z kolei dla drugiej – ta pierwsza może być za mało zaangażowana. Podobne nieporozumienia mogą dotyczyć właściwie każdego aspektu współpracy: od sposobu podejmowania decyzji, relacji z autorytetami czy znaczenia punktualności. Ale czy zawsze musi się to kończyć konfliktem?
Koncert wieńczący warsztaty, archiwum Fundacji ARTeria
Jednym z narzędzi pomagających w radzeniu sobie z takimi sytuacjami jest mediacja międzykulturowa. W literaturze definiuje się ją jako proces wspierania komunikacji i wzajemnego zrozumienia między osobami lub grupami z różnych kultur, a badania pokazują, że mediacja międzykulturowa – jako ważny element budowania integracji społecznej w zróżnicowanych społeczeństwach – umożliwia negocjowanie tożsamości kulturowej, wzmacnianie wzajemnego szacunku oraz rozwijanie dialogu między różnymi grupami społecznymi (Karanikola i Panagiotopoulos, 2025). Badacze wskazują również, że rozwijanie kompetencji międzykulturowych sprzyja zmniejszaniu stereotypów oraz poprawia jakość komunikacji w środowiskach wielokulturowych.
Bardzo ważne jest, że role mediatorów mogą pełnić osoby, które nie są profesjonalnymi mediatorami. Osoby, które potrafią ułatwić rozmowę i pomóc innym zrozumieć różne perspektywy, zgodnie ze współczesnymi badania, charakteryzują się posiadaniem kompetencji, które obejmują trzy podstawowe elementy: wiedzę, postawy i umiejętności (Deardorff, 2009).
Pierwszym z tych elementów to wiedza o różnicach kulturowych oraz świadomość, że własny sposób postrzegania świata nie jest uniwersalny. Drugi podstawowy element to postawa, a więc otwartość, ciekawość i gotowość do uczenia się od innych. Trzeci to umiejętności komunikacyjne, które pozwalają interpretować zachowania w kontekście kulturowym i dostosowywać własne działania do danej sytuacji. Te elementy umożliwiają prawdziwy dialog międzykulturowy a więc otwartą rozmowę osób pochodzących z różnych kultur, świadomych istniejących między nimi różnic i starających się je zrozumieć, której celem nie jest eliminowanie tych różnic, lecz budowanie wzajemnego zrozumienia i współpracy.
Ale zasady dialogu międzykulturowego przydają się w każdej sytuacji – nie tylko wówczas gdy spotykamy czy współpracujemy z osobami z innych kręgów kulturowych. Zawsze warto zadawać pytania zamiast formułować oceny, aktywnie słuchać innych, zastanawiać się nad własnymi założeniami kulturowymi czy poszukiwać wspólnych wartości i celów. Takie podejście jest szczególnie ważne w środowiskach edukacyjnych i projektach młodzieżowych, gdzie spotykają się osoby z różnych środowisk, z różnym kapitałem kulturowym, społecznym i z różnymi doświadczeniami.
Rozwój kompetencji międzykulturowych sprzyja budowaniu bardziej otwartych i inkluzywnych społeczeństw, a także zwiększa zdolność młodych ludzi do pracy w międzynarodowym środowisku (Bennett, 2015), a w świecie coraz bardziej zróżnicowanym kulturowo umiejętność prowadzenia dialogu międzykulturowego staje się jedną z kluczowych kompetencji dzięki której różnice między nami stają się źródłem wiedzy, inspiracji i nowych perspektyw.
„Zamiast zakończenia zapraszam na krótką relację z koncertu kończącego muzyczne warsztaty z udziałem młodzieży z Mädchenchor der Sing-Akademie zu Berlin pod dyrekcją Friederike Stahmer oraz młodych artystów z Prywatnej Szkoły Muzycznej VENOS STUDIO w Zabrzu: Agata Kornacka – piano, Sebastian Býma – gitara, śpiew i Anna Bzdura – wokal. Współpraca: Cornelia Schlemmer oraz Wenancjusz Ochmann. Współorganizacja: Fundacja ARTeria”.
Bibliografia:
Bennett, J.M. (2015) The SAGE Encyclopedia of Intercultural Competence. Thousand Oaks: Sage.
Berry, J. W., Poortinga, Y. H., Segall, M. H., & Dasen, P. R. (2002) „Cross-cultural psychology and intercultural relations”.
Deardorff, D. (2009) The Sage Handbook of Intercultural Competence. Thousand Oaks: Sage.
Hofstede, G. (2011) Dimensionalizing Cultures: The Hofstede Model in Context.
Karanikola, Z. and Panagiotopoulos, G. (2025) „Identity Negotiation and Conflict Resolution in Contemporary Multicultural Settings: The Contribution of Intercultural Mediators”.